შავი ჭირი ანუ არჩევანის შეუძლებლობა

სტანდარტული

ეს არის ჩემი ესსე, რომელიც უნივერსიტეტში ერთ-ერთი საგნისთვის – კერძოდ ”მეოცე საუკუნის რომანი და ესსე” – დავწერე. ჩავთვალე, რომ საინტერესოა და ბლოგზეც ღირს გამოქვეყნება. მით უმეტეს, რომ კამიუ ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე საყვარელი მწერალია.

ალბერ კამიუს ორ რომანს, ”უცხოსა” და ”შავ ჭირს”  აერთიანებს ის, რომ ორივე მათგანში აქტუალურია აბსურდისა და უბედურების თემა. ზოგადად, კამიუსეული შავი ჭირი შეიძლება გავიგოთ, როგორც სიმბოლო ყველა სახის დიდი ბოროტებისა და უბედურებისა, რომელიც თავს ატყდება ადამიანებს. სწორედაც რომ ”თავს ატყდება”. რადგან შავი ჭირი (ომი, სტიქიური უბედურება, ტოტალიტარული სახელმწიფო…) აბსურდული, ალოგიკური მოვლენაა. შავი ჭირი ისეთი ბუნებისაა, რომ ვერ უპასუხებ კითხვას, რატომ მოდის ის; ვერ იწინასწარმეტყველებ, როდის მოვა. შავი ჭირი (უბედურება) უაზროდ, მოულოდნელად გატყდება თავს.

რომანში ”შავი ჭირი” ამ მოვლენის რამდენიმე განსაზღვრებას ვხვდებით:

  • შავი ჭირი, როგორც სისულელე, აბსურდი (”როდესაც ომი იფეთქებს ხოლმე, ადამიანები ამბობენ: ”ომი დიდხანს ვერ გასტანს, ეს ხომ აშკარა სისულელეა”. ეჭვი არაა, ომი მართლაც დიდი სისულელეა, მაგრამ ეს არ აფერხებს მის მსვლელობას.”).
  • აბსტრაქცია (”დიახ, უბედურებას რაღაც ეცხო აბსტრაქციისა და ირეალურისა.”).
  • განმეორადობა (”შავი ჭირი ყველაფრის თავიდან დაწყებას ნიშნავს.”).
  • ღვთის ნება/ბედისწერა
  • არჩევანის შეუძლებლობა

ეს განსაზღვრებები სხვადასხვა პერსონაჟთა პირით გვეძლევა – შავ ჭირზე როგორც სისულელესა და აბსურდზე ავტორი/ექიმი რიე საუბრობს; აბსტრაქციასა და განმეორადობაზე – რამბერი; ღვთის ნებაზე – მამა პანელუ. თუმცა ამათ გარდა, იკვეთება ბოლო განსაზღვრებაც – არჩევანის შეუძლებლობა. როგორც უკვე ითქვა, შავი ჭირი ისეთი ბუნებისაა, რომ ადამიანი ვერ აკონტროლებს მას; ადამიანის თავისუფალ ნებას აზრი ეკარგება, იგი ვერ ირჩევს. უფრო მეტიც, შავ ჭირთან ბრძოლაც კი უაზრობა ჩანს – რაც არ უნდა გააკეთო ან რამდენჯერაც არ უნდა გააკეთო, შედეგი მაინც ერთი და იგივეა, ადამიანი უბედურებას თავს ვერ აღწევს. აქ უკვე ჩნდება კითხვა – ღირს კი იბრძოლო, ღირს კი, რომ რამე მოიმოქმედო? რომანში ერთ-ერთი პერსონაჟი, რამბერი, რამდენჯერმე ცდილობს ჩაკეტილი, ეპიდემიური ქალაქიდან გაიქცეს, მაგრამ არაფერი გამოსდის; ამიტომაც ამბობს, შავი ჭირი ყველაფრის თავიდან დაწყებას ნიშნავსო. ღირს კი, რომ დაიწყო თავიდან? თუ შედეგი მუდამ ერთი და იგივეა – ასარჩევიც არაფერი ყოფილა, არჩევანი შეუძლებელია, მნიშვნელობა აღარ აქვს, a-ს მოიმოქმედებ თუ b-ს. ქალაქ ორანში არჩევანის შეუძლებლობა ყოფით საკითხებზეც ვრცელდება – ადამიანები არა თუ ვერ გადიან ქალაქიდან, თავისთვის სასურველ პროდუქტსაც კი ვეღარ და აღარ ყიდულობენ. ”სასურველიც” აღარაფერი არსებობს, რადგან ყველაფერი სულ ერთია.

ვიბრძოლოთ თუ არა, დავიწყოთ თავიდან თუ არა – ასეთი არჩევანის წინაშე რომანის გმირები მაინც დგებიან და სხვადასხვანაირად რეაგირებენ ამაზე. რამბერი სწორედ ისაა, ვინც ამჩნევს შავი ჭირის ამ თვისებას – განმეორადობას და მაინც მზად არის, რომ თავიდან დაიწყოს. რამბერისეული შავი ჭირი არაეფექტურად მომუშავე ბიუროკრატიას წააგავს – როცა ერთი ფანჯრიდან მეორესკენ გაგზავნიან, ერთი კაბინეტიდან მეორესკენ, სასურველ შედეგს კი ვერაფრით ვერ იღებ. სხვათაშორის, თავად რამბერიც, სანამ ქალაქიდან გაქცევას გადაწყვეტდა, კანონიერი გზით ცდილობდა ამ საქმის მოგვარებას და სწორედ ამდაგვარ ბიუროკრატიასთანაც მოუწია ურთიერთობა. თავიდან დაწყების გასაჭირი ადგას სხვა პერსონაჟსაც – გრანს. მას თავისი რომანის პირველი წინადადება დაუწერია, მაგრამ ამის იქით ვეღარ მიდის. მხოლოდ  ამ პირველი წინადადების დაუსრულებელი გადაკეთებითა და თავიდან დაწყებითაა დაკავებული. კიდევ ერთი პერსონაჟი, ტარუ, იდეურ დონეზე უპირისპირდება შავ ჭირს – მას მიაჩნია, რომ საჭიროა, გამუდმებით იბრძოლო და არასდროს მოდუნდე. ორანში მიმდინარე მოვლენები კი მისთვის მხოლოდ ერთ-ერთი მორიგი ბრძოლაა. ექიმი რიე ამბობს: ”როდესაც ხედავ მწუხარებასა და ტანჯვას, რომელიც მას მოაქვს, გიჟი, ბრმა ან ლაჩარი უნდა იყო, რომ შავ ჭირს შეურიგდე.” მამა პანელუმ კი თავის ქადაგებაში შავი ჭირი ღვთის ნებად თუ სასჯელად გამოაცხადა და, ფაქტობრივად, ამით გამორიცხა ყოველგვარი აქტიური პროტესტი და წინააღმდეგობა შავი ჭირის მიმართ. თუ შავი ჭირი ღვთის ნებაა, ის თავისით შეწყდება მაშინ, როცა ღმერთი ინებებს – ადამიანებს ისღა დარჩენიათ, მორჩილად დაითმინონ და ელოდონ დასასრულს.

შავი ჭირი ღვთის ნება და ღვთისგან მოვლენილი სასჯელია – ასეთი პასუხი აქვს მამა პანელუს კითხვაზე ”რატომ?” ექიმ რიეს (რომელიც რომანში ავტორის თვალსაზრისს გამოხატავს) არ სჯერა ამისი. მის ყველაზე ძლიერ არგუმენტად ბავშვის სიკვდილი იქცევა – შეიძლება დავუშვათ, რომ მოზრდილ ადამიანებს ღმერთი მათი ცოდვების გამო სჯის, მაგრამ რა უნდა დაეშავებინათ ისეთი მცირეწლოვან ბავშვებს, რომ ტანჯვით სიკვდილი დაემსახურებინათ? ამ მოვლენამ მამა პანელუს რწმენაც კი შეარყია. თუმცა შემდეგ მან ქადაგებაში განაცხადა, რომ საკითხი ასე დგას – ან ყველაფერი უნდა მიიღო ან ყველაფერი უარყო. თუ რწმენას ირჩევ, მაშინ უნდა მიიღო აუხსნელი და უსამართლო სიკვდილიც.

ასეა თუ ისე, ბავშვის სიკვდილი, როგორც უკიდურესი უსამართლობა ამტკიცებს ექიმი რიეს (და კამიუს) მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ შავი ჭირი აბსურდული, ალოგიკური ბუნებისაა. მსგავსი უსამართლობა გვართმევს საშუალებას იმისა, რომ ვილაპარაკოთ რაიმე  კანონზომიერებებზე, სამართლიან ღმერთზე და ა.შ. არა აქვს მნიშვნელობა, კარგი ადამიანი ხარ თუ არა, ცოდვილი ხარ თუ არა, შავი ჭირი ყველას განურჩევლად ევლინება და არ არსებობს პასუხი კითხვაზე ”რატომ?”

ბედისწერას დამორჩილება აირჩია მერსომ რომანში ”უცხო”; მერსომ აირჩია, არ ჰქონოდა არჩევანი, თავისუფალი ნება. ”უცხო” გვაჩვენებს, თუ როგორი ხდება ადამიანი ასეთი არჩევანის შედეგად: მერსო გულგრილია ყველაფრის მიმართ, იგი ბრმად მიჰყვება თავის ინსტინქტებს, აგრეთვე ყველანაირ შემოთავაზებას – ძალიან იშვიათად ამბობს ”არას”. მერსოსთვის სასურველი არაფერია – მისთვის სულ ერთია. ამ არჩევანს მიჰყავს იგი საბოლოოდ მკვლელობამდე და თავის დაღუპვამდეც. ცდება თუ არა მერსო? იქნებ თავისუფალი ნების არსებობა, თავისუფალი არჩევანის გაკეთება მაინც შესაძლებელია და ღირს ამისთვის ბრძოლა? ამ კითხვებს პასუხს მეორე რომანი, ”შავი ჭირი” სცემს.

არჩევანის შეუძლებლობასთან ბრძოლა შეიძლება ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ჩანდეს უაზრობა – შეიძლება რამბერის მსგავსად ამაოდ ცდილობდე ქალაქიდან გაღწევას, ან რიეს მსგავსად ყოველდღე მკურნალობდე ავადმყოფებს და შედეგს კი ვერ ხედავდე… მაგრამ ოდესმე შავი ჭირი მაინც დამთავრდება და დამთავრების შემდეგ კი ადამიანისთვის ნამდვილად საამაყო იქნება, რომ არ დანებდა და ყოველთვის იბრძოდა მის წინააღმდეგ. საამაყო იქნება, რომ არ გახდა ”მერსო” და ბრმად არ მიჰყვებოდა ყოველივე შემოთავაზებულს. საინტერესოა, რომ ზოგადად ძნელი სათქმელია, თუ რის შედეგად სრულდება შავი ჭირი – ადამიანთა ბრძოლითა და ძალისხმევით თუ იმის გამო, რომ უბრალოდ მისი ძალები ამოიწურა; ან იქნებ ორივე ერთადაა. კამიუს რომანშიც ასეა – ვერ იტყვი, კონკრეტულად რის შედეგად დასრულდა შავი ჭირი. მაგრამ მთავარი ესეც კი არ არის – კამიუს მიხედვით, თავად ბრძოლაა ღირებულება და არა აუცილებლად ბრძოლის შედეგი. სხვა სიტყვებით, ”უაზრო” ბრძოლაც კი ღირებულია და არ არის უაზრო.

Advertisements

2 responses »

  1. ძალიან საინტერესოა.
    შემთხვევით “შავი ჭირის” ელექტრონული ვერსია ხომ არ გაქვს?

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s